وقت و کیفیّت نماز شب

وقت نماز شب: اوّل وقت نماز شب، از نیمه شب است و هر چه طلوع صبح نزدیک تر شود، فضیلتش بیشتر است و اگر صبح طلوع کرده باشد و او چهار رکعت از نماز شب را به جای آورده باشد، بقیه را با حمد تنها، تمام کند. کیفیّت نماز شب: بجا آوردن نماز شب با آداب مخصوص چنین است: وقتى انسان از خواب برمى خیزد براى خداوند سجده کند و خوب است در سجده و یا هنگام سر برداشتن از سجده بگوید:

اَلْحَمْدُلِلهِ الَّذى اَحْیٰانى بَعْدَ مٰا اَمٰاتَنى، وَاِلَیْهِ النُّشُورُ،

حمد و سپاس از آنِ خداوندى است که بعد از میراندنم زنده ام گردانید، و اجتماع روز رستاخیز به سوى اوست،

اَلْحَمْدُ لِلهِ الَّذى رَدَّ عَلَىَّ رُوحى لِأَحْمَدَهُ وَاَعْبُدَهُ.

حمد و سپاس از آنِ خداوندى است که روحم را به من بازگردانید تا ستایشش کرده و عبادتش کنم.

و چون برخاست و ایستاد بگوید:

اَللّـٰهُمَّ اَعِنّى عَلىٰ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَوَسِّعْ عَلَىَّ الْمَضْجَعَ،

خدایا مرا بر وحشت روز قیامت یارى کن و قبرم را وسعت ده

وَارْزُقْنى خَیْرَ مٰا قَبْلَ الْمَوْتِ، وَارْزُقْنى خَیْرَ مٰا بَعْدَ الْمَوْتِ.

و خیر و نیکى قبل و بعد از مردن را روزیم گردان.

وقتى که صداى خروس را شنید بگوید:

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ الْمَلاٰئِکَةِ وَالرُّوحِ،

پاک و منزّه است از هر عیب پروردگار فرشتگان و روح

سَبَقَتْ رَحْمَتُکَ غَضَبَکَ، لاٰ اِلـٰهَ اِلّٰا اَنْتَ، عَمِلْتُ سُـوءً، وَظَلَمْتُ نَفْسى،

رحمتت بر خشم و غضبت پیشى گرفته و معبودى جز تو نیست، بد کردم و بر خود ستم نمودم

فَاغْفِرْلى، اِنَّهُ لاٰ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلّٰا اَنْتَ، فَتُبْ عَلَىَّ اِنَّکَ اَنْتَ التَّوّٰابُ الرَّحیمُ.

پس مرا بیامرز، به یقین جز تو کسى گناهان را نیامرزد، و توبه ام را بپذیر که تو بسیار توبه پذیر و مهربانى.

وقتى که به آسمان نگاه کند بگوید:

اَللّـٰهُمَّ اِنَّهُ لاٰ یُوٰارى مِنْکَ لَیْلٌ سٰاجٍ، وَلاٰ سَمٰآءٌ ذٰاتُ اَبْرٰاجٍ،

خدایا به یقین نمى پوشاند از تو (چیزى را) شب تاریک و آسمان داراى طبقات،

وَلاٰ اَرْضٌ ذٰاتُ مِهٰادٍ، وَلاٰ ظُلُماتٌ بَعْضُهٰا فَوْقَ بَعْض،

و زمین داراى آرامش و تاریکى هاى (متراکم) که بعضى روى بعض دیگر است

وَلاٰ بَحْرٌ لُجِّىٌّ، یُدْلِجُ بَیْنَ یَدَىِ الْمُدْلِجِ مِنْ خَلْقِکَ، تُدْلِجُ الرَّحْمَةَ عَلىٰ مَنْ تَشٰآءُ مِنْ خَلْقِکَ،

و دریاى موّاجى، که در مقابل حرکت کنندگان در شب از مخلوقاتت به حرکت در مى آید، رحمتت را شبانگاهان بر هر یک از مخلوقاتت که خواهى (و شایسته بدانى) نازل کنى،

تَعْلَمُ خٰآئِنَةَ الْأَعْیُنِ وَمٰا تُخْفِى الصُّدُورُ، غٰارَتِ النُّجُومُ، وَنٰامَتِ الْعُیُونُ،

خیانت چشم ها و آنچه سینه ها پنهان داشته را مى دانى، ستاره ها رفتند و چشم ها در خوابند

وَاَنْتَ الْحَىُّ الْقَیُّومُ، لاٰ تَاْخُذُکَ سِنَةٌ وَلاٰ نَوْمٌ،

و تویى زنده و قائم به ذات خویش که هیچ گاه خواب سبک و سنگینى تو را فرا نمى گیرد،

سُبْحٰانَ اللهِ رَبِّ الْعٰالَمینَ، وَاِلـٰهِ الْمُرْسَلینَ، وَالْحَمْدُلِلهِ رَبِّ الْعٰالَمینَ.

تسبیح مى گویم خداوندى را که پروردگار جهانیان و معبود فرستادگان است، و حمد و سپاس از آنِ پروردگار جهانیان است.

سپس این پنج آیه از سوره آل عمران را بخواند:

اِنَّ فى خَلْقِ السَّمٰوٰاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَالنَّهٰارِ لَأیٰاتٍ لِأُولِى الْأَلْبٰابِ.

به یقین در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و رفت شب و روز نشانه هاى (روشنى)براى خردمندان است

اَلَّذینَ یَذْکُرُونَ اللهَ قِیٰاماً وَقُعُوداً وَعَلىٰ جُنُوبِهِمْ

همانها که خدا را در حال ایستاده و نشسته و آنگاه که بر پهلو خوابیده اند یاد مى کنند

وَیَتَفَکَّرُونَ فى خَلْقِ السَّمٰوٰاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ.

و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین مى اندیشند (و مى گویند) بار الها اینها را بیهوده نیافریدى منزّهى تو، ما را از عذاب آتش نگهدار

رَبَّنٰا اِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ النّٰارَ فَقَدْ اَخْزَیْتَهُ وَمٰا لِلظّٰالِمینَ مِنْ اَنْصٰارٍ.

پروردگارا هر که را تو (به خاطر اعمالش) به آتش افکنى او را خوار و رسوا ساخته اى و براى افراد ستمگر هیچ یاورى نیست

رَبَّنٰا اِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادى لِلْإیمٰانِ اَنْ اٰمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَکَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَتَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ.

پروردگارا ما صداى منادى (تو) را شنیدیم که به ایمان دعوت مى کرد که به پروردگار خود ایمان بیاورید و ما ایمان آوردیم، پروردگارا گناهان ما را ببخش و بدیهاى ما را بپوشان و ما را با نیکان (و در مسیر آنها) بمیران

رَبَّنٰا وَاٰتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلىٰ رُسُلِکَ وَلاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰمَةِ اِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمیعٰادَ.

پروردگارا آنچه را به وسیله پیامبرانت به ما وعده فرمودى به ماعطا کن و ما را در روز رستاخیز رسوا مگردان زیرا تو هیچگاه از وعده خود تخلّف نمى کنى.

هنگامى که براى عبادت بر مى خیزد اگر نیازى به تخلّى دارد نخست براى آن برود. بعد هم وضو بگیرد و قبل از وضو، مسواک کند و خود را خوشبو سازد، آنگاه براى نماز شب آماده شود. نماز شب هشت رکعت است که در هر دو رکعتى سلام مى دهد; در دو رکعت اوّل در هر رکعت سوره حمد و توحید (قل هو الله احد) را بخواند و یا آن که در رکعت اوّل سوره توحید را بخواند و در رکعت دوم «قل یا ایّها الکافرون» و در شش رکعت دیگر حمد و هر سوره که بخواهد مثل «قل هو الله احد» و نیز جایز است به خواندن حمد اکتفا کند. همان گونه که در نمازهاى واجب در رکعت دوم قنوت مستحب است در این نمازها نیز مستحب است و کافى است سه بار بگوید «سُبْحانَ الله» یا آن که بگوید:

اَللّـٰهُمَّ اغْفِرْلَنٰا وَارْحَمْنٰا، وَعٰافِنٰا وَاعْفُ عَنّٰا فِى الدُّنْیٰا وَالْأٰخِرَةِ، اِنَّکَ عَلىٰ کُلِّ شَىْءٍ قَدیرٌ.

خدایا ما را بیامرز و ما را در رحمت خود داخل کن، و به ما عافیت ده و در دنیا و آخرت از ما درگذر، که به یقین تو بر هر چیز توانایى

یا آن که بگوید:

رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ، وَتَجٰاوَزْ عَمّٰا تَعْلَمُ، اِنَّکَ اَنْتَ الْأَعَزُّ الْأَکْرَمُ.

اى پروردگار من مرا بیامرز و بر من رحم کن و از آنچه (از من) مى دانى درگذر که به یقین تو محبوبترین و گرامى ترینى.

بعد از هشت رکعت نماز شب، دو رکعت به نیّت نماز «شفع» و یک رکعت به نیّت نماز «وتر» بخوان. در این سه رکعت، بعد از حمد، سوره «قل هو الله» مى خوانى که پاداش آن بمنزله ختم قرآن مى باشد. چراکه سوره «توحید» به منزله ثُلث قرآن است. و یا آن که در رکعت اوّل نماز «شفع» حمد و «قل اعوذ بربّ النّاس» بخوان و در رکعت دوم، حمد و «قل اعوذ بربّ الفلق» و در رکعت سوم (نماز وتر) حمد و قل هو الله احد. در نماز «وتر» بعد از حمد و سوره، دست ها را براى قنوت بردار و هرچه مى خواهى در قنوت دعا کن و حاجات دنیا و آخرت را از خدا بخواه. در روایتى آمده است که کسى از امام (علیه السلام) مى پرسد: آیا در قنوت «وتر» لازم است که دعاى خاصّى خوانده شود؟ چه بگویم؟ فرمود: خیر (هرآنچه که به دلت افتاد و به ذهنت وارد شد مى توانى بخوانى و درخواست کنى) ثنا و حمد خدا بجا آور و بر رسول مکرّم صلوات بفرست و براى گناهان بزرگت استغفار کن و بدان که هر گناهى بزرگ است. «شیخ طوسى» نیز در «مصباح المتهجّد» گفته است: در قنوت وتر هر دعایى که دوست دارى بخوان و دعاهایى که در این قنوت مى توان خواند، به قدرى زیاد است که به شمارش در نمى آید. همچنین مى گوید: مستحب است انسان در قنوت از ترس خدا (یا عشق به او) گریه کند و یا حالت گریه به خود بگیرد، و براى برادران مؤمن دعا کند و خوب است نام چهل تن را در دعاى خویش ببرد (کافى است که مثلاً بگوید: اللّـٰهمّ اغفر لحسن اللّـٰهم اغفر لمحمّد و...) چرا که اگر کسى براى چهل مؤمن دعا کند، دعایش مستجاب مى شود. ان شاء الله. سزاوار است که هفتاد مرتبه بگوید: اَسْتَغْفِرُ اللهَ رَبّى وَاَتُوبُ اِلَیْهِ. و براى این کار و همچنین شمردن چهل نفر از مؤمنان دست چپ را بلند مى کند و استغفار را به دست راست با تسبیح مى شمارد.

از رسول اکرم (صلى الله علیه وآله) روایت شده است که آن حضرت در نماز وتر هفتاد مرتبه استغفار مى کرد و هفت مرتبه مى گفت:

هٰذٰا مَقٰامُ الْعٰائِذِ بِکَ مِنَ النّٰارِ

این است جایگاه کسى که از (ترسِ) آتش دوزخ به تو پناهنده شده است

و همچنین از امام زین العابدین (علیه السلام) روایت شده است که در نماز وتر سیصد مرتبه مى گفت: اَلْعَفْوَ، اَلْعَفْوَ، اَلْعَفْوَ...

رَبِّ اغْفِرْلى وَارْحَمْنى، وَتُبْ عَلَىَّ اِنَّکَ اَنْتَ التَّوّٰابُ الرَّحیمُ.

پروردگارا مرا بیامرز و بر من رحم کن و توبه ام را بپذیر زیرا که تو بسیار توبه پذیر و مهربانى.

پس از آن بگوید:

بنابراین، دعا به چهل مؤمن (مرد یا زن) و هفتاد مرتبه استغفار و هفت مرتبه «هذا مقام العائذ بک من النار» و سیصد مرتبه «العفو» از مستحبات قنوت وتر است; ولى اگر هیچ کدام را هم نگوید به نماز او ضرر نمى رسد. شایسته است که قنوت را طول بدهد و پس از آن به رکوع برود و هنگامى که سر از رکوع برداشت این دعا را بخواند که «شیخ طوسى» در «تهذیب» از امام موسى بن جعفر (علیه السلام) نقل کرده است:

هٰذٰا مَقٰامُ مَنْ حَسَنٰاتُهُ نِعْمَةٌ مِنْکَ، وَشُکْرُهُ ضَعیفٌ، وَذَنْبُهُ عَظیمٌ، وَلَیْسَ لِذٰلِکَ اِلّٰا رِفْقُکَ وَرَحْمَتُکَ،

این جایگاه کسى است که کارهاى نیکش نعمتى از جانب توست، و شکر و سپاسش کم و گناهانش بزرگ است و جز مدارا و رحمتت چیزى براى آمرزش گناهش ندارد،

فَاِنَّکَ قُلْتَ فى کِتٰابِکَ الْمُنْزَلِ عَلىٰ نَبِیِّکَ الْمُرْسَلِ، صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: کٰانُوا قَلیلاً مِنَ اللَّیْلِ مٰا یَهْجَعُونَ، وَبِالْأَسْحٰارِهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ.

زیرا تو در کتابى که بر پیامبر مرسلت ـ که درود خدا بر او و خاندان پاکش باد ـ نازل کردى فرمودى: آنها کمى از شب را مى خوابیدند، و در سحرگاهان استغفار مى کردند،

طٰالَ هُجُوعى وَقَلَّ قِیٰامى، وَهٰذَا السَّحَرُ وَاَنَا اَسْتَغْفِرُکَ لِذُنُوبى، اِسْتِغْفٰارَ مَنْ لاٰ یَجِدُ لِنَفْسِهِ ضَرّاً وَلاٰ نَفْعَاً، وَلاٰ مَوْتاً وَلاٰ حَیٰاةً وَلاٰ نُشُوراً.

خوابم طولانى و شب زنده داریم کم شد و اکنون هنگام سحر است و من براى گناهانم از تو آمرزش مى طلبم، آمرزش خواهى کسى که زیان، سود، مرگ، زندگى و زنده شدن مجدّدى براى خویش نمى یابد.

پس از آن به سجده مى رود و نماز را تمام مى کند، و پس از سلام تسبیح حضرت زهرا (علیها السلام) را مى گوید و بعد از آن سه مرتبه بگوید:

سُبْحٰانَ رَبِّىَ الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزیزِ الْحَکیمِ.

تسبیح مى گویم پروردگارم را که فرمانروا و پاکیزه از هر عیب و گرامى و داناست

و پس از آن بگوید:

یٰا حَىُّ یٰا قَیُّومُ، یٰا بَرُّ یٰا رَحیمُ، یٰا غَنِىُّ یٰا کَریمُ،

اى زنده اى قائم به ذات خویش، اى نیکوکار اى مهربان، اى بى نیاز اى بخشنده،

اُرْزُقْنى مِنَ التِّجٰارَةِ اَعْظَمَهٰا فَضْلاً، وَاَوْسَعَهٰا رِزْقاً، وَخَیْرَهٰا لى عٰاقِبَةً، فَاِنَّهُ لاٰ خَیْرَ فیمٰا لاٰ عٰاقِبَةَ لَهُ.

از تجارت پرسودترین و پر روزى ترین و عاقبت بخیرترین آن را روزیم کن، زیرا به یقین آنچه سرانجامى ندارد خیرى در آن نیست.

و بعد از آن سه مرتبه بگوید:

اَلْحَمْدُ لِرَبِّ الصَّبٰاحِ، اَلْحَمْدُ لِفٰالِقِ الْإِصْبٰاحِ.

حمد و سپاس از آن پروردگار صبح و شکافنده روز است.

سپس به سجده مى رود (سجده شکر براى این توفیق عظیم) و پنج بار مى گوید:

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ، رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَالرُّوحِ.

پاک و منزّه است از هر عیب پروردگار فرشتگان و روح.

آنگاه مى نشیند و آیة الکرسى را مى خواند و باز هم براى بار دوم به سجده مى رود و همان ذکر را پنج بار دیگر مى خواند. یادآورى: این دعاها را مى توان از روى نوشته خواند، و بار دیگر تکرار مى کنیم: شاخ و برگهاى نماز شب بسیار خوب و سازنده است; ولى اگر کسى نتواند همه را بجا آورد، هرقدر که مى تواند بجا آورد; مهم انجام اصل نماز، یعنى هشت رکعت نماز شب، دو رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وتر است; حتّى اگر کسانى نتوانند تمام یازده رکعت را بجا آورند، مى توانند به سه رکعت نماز شفع و وتر اکتفا کنند و از برکات آن بهره مند شوند.